Elke stad heeft kleuren, en die van Haarlem zijn rood en wit. Je ziet ze op de vlag aan het stadhuis, op sjaals, op de tenues van verenigingen en op de gevels als er iets te vieren valt. Achter die kleuren zit een verhaal dat achthonderd jaar teruggaat.
De vlag
De vlag van Haarlem is rood, met daarop een wit zwaard met een geel gevest, boven het zwaard een wit kruis met brede armen, en aan weerszijden twee witte zespuntige sterren boven elkaar. De vlag is afgeleid van het stadswapen en werd in 1975 formeel vastgesteld. Wie hem een keer goed bekijkt, ziet dat elk element ergens voor staat.
Damiate
Het verhaal gaat terug op de vijfde kruistocht. In 1219 zouden Haarlemse ridders een rol hebben gespeeld bij de verovering van de Egyptische havenstad Damiate, waarbij een Haarlems schip de ketting doorbrak die de haven afsloot. Als dank voor die daad zou de stad het zwaard in haar wapen hebben gekregen, en het kruis zou zijn toegekend door de patriarch van Jeruzalem. Het rode veld verwijst naar de overwinning zelf.
De sterren
De vier zespuntige sterren staan volgens de overlevering voor de band van Haarlem met de zee. Ze staan twee aan twee naast het zwaard en maken het wapen meteen herkenbaar, ook van een afstand.
De Damiaatjes
De herinnering aan Damiate klinkt letterlijk iedere avond. In de kruistoren van de Grote of Sint-Bavokerk hangen twee klokken die de Damiaatjes worden genoemd, met de namen Piet en Hein, in 1732 gegoten door J.A. de Grave. Ze luidden ooit het sluiten van de stadspoorten in. De muren zijn er allang niet meer, en toch worden ze elke avond geluid.
Rood en wit in de sport
- De Haarlemse cricketclub heet Rood en Wit en draagt de stadskleuren in haar naam.
- Verenigingen in de stad gebruiken de kleuren in hun tenue of in hun clublogo.
- Bij evenementen en optochten hangen de stadsvlaggen langs de route.
- De vlag verschijnt op de gevels van het stadhuis en van openbare gebouwen bij feestdagen.
Waar je de kleuren nog meer ziet
Het wapen zit verwerkt in gevelstenen, in hekwerken, op bruggen en in de vloeren en ramen van openbare gebouwen. Wie er eenmaal op let, ziet het zwaard en de sterren door de hele binnenstad terugkomen, van de Grote Markt tot de bruggen over het Spaarne. Ook op oude prenten en op scheepsmodellen in de Bavokerk duikt het op.
Wat een mythe waard is
Historici zijn voorzichtig met het Damiateverhaal, net als met het verhaal dat Laurens Janszoon Coster in Haarlem de boekdrukkunst uitvond. Of de ketting werkelijk door een Haarlems schip is doorbroken, valt niet hard te maken. Dat maakt voor de stad weinig uit, want een stad wordt niet alleen gevormd door wat er is gebeurd maar ook door wat zij over zichzelf vertelt. En het verhaal heeft Haarlem een van de mooiste vlaggen van Nederland opgeleverd.
Zelf een vlag
De Haarlemse vlag is gewoon te koop en wordt door bewoners uitgehangen bij feestdagen, bij evenementen en bij sportieve gelegenheden. In sommige straten is dat een traditie op zich, en het geeft een binnenstad die al mooi is nog een extra laag.
Het wapen zelf
Het stadswapen van Haarlem toont dezelfde elementen als de vlag, in een rood schild met het zilveren zwaard, het kruis en de vier sterren. Zilver en wit worden in de heraldiek als hetzelfde beschouwd, wat verklaart waarom het zwaard op de vlag wit is en in het wapen zilver heet. Het wapen wordt gedragen door schildhouders en is boven aan het schild gekroond, zoals bij meer oude Hollandse steden.
Coster op de Grote Markt
Bij de Haarlemse verhalen over de eigen herkomst hoort ook het standbeeld van Laurens Janszoon Coster op de Grote Markt, in 1856 gemaakt door Louis Royer. Coster gold in Nederland lang als de uitvinder van de boekdrukkunst, en de stad bouwde daar een deel van haar identiteit op. Wetenschappelijk staat dat verhaal niet overeind, en toch heet het beeld in de volksmond nog altijd gemoedelijk Lautje.
