Achter een deftige gevel aan het Spaarne zit een museum dat niet doet alsof het uit een andere eeuw komt, maar er letterlijk uit komt. Teylers Museum opende in 1784 en het is sindsdien nooit ingrijpend gemoderniseerd. Dat is precies waarom het zo bijzonder is.
Pieter Teyler en zijn nalatenschap
Pieter Teyler van der Hulst was een Haarlemse bankier, koopman en verzamelaar die zijn vermogen naliet aan de wetenschap en de kunst. Na zijn dood in 1778 werd zijn woonhuis aan het Spaarne het startpunt van een instelling die kennis wilde verzamelen en delen. Zo ontstond een museum in een tijd dat het woord museum nog nauwelijks bestond zoals wij het nu gebruiken.
De Ovale Zaal
Het hart van het gebouw is de Ovale Zaal, die in 1784 speciaal werd gebouwd om de groeiende collectie te huisvesten. De zaal is sindsdien vrijwel onveranderd. Daglicht valt door de koepel naar binnen, langs de wanden staan houten vitrines met mineralen en fossielen, en op de vloer staan de instrumenten waarmee hier onderzoek werd gedaan. Je stapt er niet in een reconstructie maar in het origineel.
De elektriseermachine
Het bekendste instrument is de grote elektriseermachine, gebouwd om de hoogst mogelijke spanning op te wekken in een tijd dat elektriciteit nog een raadsel was. Martinus van Marum deed er proeven mee die in heel Europa werden gevolgd. Het apparaat staat er nog, groot en glimmend, en het laat beter dan welke tekst ook zien hoe wetenschap er in de achttiende eeuw uitzag.
Wat er verder te zien is
- Een van de belangrijkste fossielencollecties van Europa, met stukken die al eeuwenlang in dezelfde kasten liggen.
- Mineralen en gesteenten, nog geordend volgens het systeem van toen.
- Een kabinet met tekeningen en prenten van oude meesters, alleen in wisselende presentaties te zien vanwege het licht.
- Een muntenkabinet en penningen.
- Negentiende-eeuwse schilderijen in de kunstzalen.
Het gebouw als tentoonstelling
Bij Teylers is het gebouw net zo goed het onderwerp als de collectie. De vitrines, de trappen, de lichtinval en de handgeschreven kaartjes bij de objecten zijn onderdeel van het verhaal. Er hangen bewust geen schermen aan elke muur. Wie gewend is aan interactieve musea, moet even schakelen, en wordt daarna zelden teleurgesteld.
Met kinderen
Fossielen, botten, bliksem en machines met wielen doen het bij kinderen beter dan menigeen verwacht. Het museum heeft materiaal om jonge bezoekers op weg te helpen, en de combinatie van een reusachtige elektriseermachine en een kast vol dinosaurusresten werkt eigenlijk altijd. Reken op een uur of anderhalf, want lang stilstaan bij vitrines is voor de meesten genoeg.
Combineren met de rest van de stad
Het museum ligt aan het Spaarne, op een paar minuten lopen van de Grote Markt en van Molen De Adriaan. Wie een dag in Haarlem is, combineert Teylers goed met een wandeling langs het water en een bezoek aan het Frans Hals Museum aan het Groot Heiligland. Zo zie je in een middag de wetenschap en de kunst van de stad, allebei op de plek waar ze zijn ontstaan.
Waarom het uniek is
Er zijn oudere collecties in de wereld, maar er zijn nauwelijks musea die nog zo dicht bij hun oorspronkelijke vorm staan. Teylers laat zien hoe mensen in de achttiende eeuw de wereld probeerden te ordenen, met de middelen die ze hadden en met een optimisme dat van de muren straalt. Dat maakt het meer dan een verzameling oude spullen.
Nog altijd een stichting
Teylers is nooit een gemeentelijk museum geworden. Het wordt tot op de dag van vandaag beheerd door de stichting die uit de nalatenschap van Pieter Teyler is voortgekomen, met genootschappen die zich met wetenschap en met godgeleerdheid bezighielden. Die constructie verklaart waarom de collectie zo intact is gebleven en waarom er niet is verbouwd in de stijl van iedere nieuwe eeuw. Wie het gebouw binnenstapt, ziet dus niet alleen een verzameling maar ook een manier van denken over kennis die vrijwel nergens anders zo bewaard is gebleven.
