Wie door Haarlem loopt, ziet een gemoedelijke stad met terrassen en winkelstraten. Toch is dit de plek van een van de zwaarste belegeringen uit de Nederlandse geschiedenis. In de winter van 1572 sloten Spaanse troepen de stad in, en zeven maanden later was er van de bevolking en van de voorraden weinig over.
Hoe het begon
In december 1572 verscheen het leger van Don Frederik, de zoon van de hertog van Alva, voor de muren van Haarlem. De stad had zich aan de zijde van de opstand geschaard, en dat maakte haar tot doelwit. Aan beide zijden werd gerekend op een korte campagne. Het werd het tegenovergestelde.
Zeven maanden
De belegering duurde tot juli 1573. De verdedigers hielden het uit achter de muren, met bevoorrading die over het Haarlemmermeer werd binnengebracht zolang dat lukte. Toen die aanvoerlijn werd afgesneden, kwam de honger. Bestormingen werden afgeslagen, er werd ondergronds gegraven en gevochten, en de verliezen aan beide kanten liepen op. Op 8 juli 1573 gaf de stad zich over. De afrekening die volgde was hard.
Kenau
Aan het beleg is een naam verbonden die iedereen in Nederland kent. Kenau Simonsdochter Hasselaer was een Haarlemse weduwe met een houthandel, die tijdens het beleg materiaal en mankracht leverde aan de verdediging. In de verhalen die daarna ontstonden, groeide zij uit tot aanvoerster van een vrouwenleger dat met speer en zwaard op de muren stond. Historici plaatsen daar kanttekeningen bij, maar de naam bleef, en in het Nederlands is een kenau nog altijd een vastberaden vrouw.
Waar je het terugziet
- De Amsterdamse Poort, de enige overgebleven stadspoort van de veertien die er waren.
- Het Kenaupark aan de noordkant van het centrum, genoemd naar de bekendste verdedigster.
- Straatnamen die verwijzen naar de belegering en naar de mensen die erbij betrokken waren.
- De loop van de singels, die het tracé van de oude verdedigingswerken volgt.
- Schilderijen en objecten in de musea die de gebeurtenis in beeld brengen.
Waarom het bleef hangen
Haarlem verloor het beleg en toch werd het een verhaal van heldendom. Dat komt doordat de stad zeven maanden een overmacht ophield en zo tijd kocht voor de opstand elders. In de eeuwen daarna werd dat verhaal gepolijst en aangedikt, met Kenau als boegbeeld. Zo werd een nederlaag een fundament van de stedelijke identiteit.
De stad daarna
Na het beleg lag Haarlem er slecht bij, met een geplunderde omgeving en een bos dat voor brandhout was gekapt. De stad herstelde in de decennia erna snel, mede door de komst van vluchtelingen uit het zuiden die kennis van textiel en van bierbrouwen meebrachten. De Gouden Eeuw die daarop volgde, met de schilders, de linnenblekerijen en de brouwerijen, was in zekere zin de wederopbouw.
De oudere laag
Onder het verhaal van 1573 ligt een nog oudere legende, die van de kruistocht naar Damiate in 1219. Haarlemse schepen zouden daar de ketting hebben doorbroken die de haven afsloot, en als dank kreeg de stad het zwaard in haar wapen. Het rood en wit van de Haarlemse vlag komt daar rechtstreeks vandaan. Elke avond luiden de Damiaatjes in de Bavokerk als herinnering.
Zelf de route lopen
Een wandeling langs de singels, de Amsterdamse Poort, het Kenaupark en de Grote Markt brengt je in anderhalf uur langs de belangrijkste plekken. Het is geen route met bordjes en het meeste moet je erbij denken. Juist daardoor werkt het, want je loopt door een gewone stad waarin die geschiedenis gewoon onder de klinkers ligt.
Verder lezen en kijken
Over het beleg is veel geschreven, van zestiende-eeuwse ooggetuigenverslagen tot moderne studies die de mythevorming ontleden. In de musea van de stad hangen schilderijen en liggen objecten die met de gebeurtenis te maken hebben, en het stadsarchief bewaart stukken uit die periode. Voor wie het verhaal in een middag wil vatten, is de combinatie van een wandeling door de oude stad en een uur in een museum de beste route.
