Er zijn maar weinig steden waarvan de naam op een flesje in een medicijnkastje aan de andere kant van de wereld staat. Haarlem is er zo een, dankzij een middel dat aan het eind van de zeventiende eeuw is bedacht en dat sindsdien onder dezelfde naam bestaat.
Hoe het begon
Haarlemmerolie dateert uit 1698 en werd samengesteld door Claes Tilly, een Haarlemse schoolmeester. Het middel kreeg de Latijnse aanduiding medicamentum gratia probatum, wat zoveel betekent als een middel dat door genade beproefd is. Het geldt als het oudste geneesmiddel van Nederland dat nog steeds onder dezelfde naam wordt verkocht.
Wat erin zit
De precieze samenstelling is altijd geheim gebleven. Wat bekend is, is dat het bestaat uit onder meer terpentijnolie, kruiden en zwavel. Het is een sterk ruikende, olieachtige vloeistof in een klein flesje, en de geur is voor mensen die ermee zijn opgegroeid onmiddellijk herkenbaar.
Hoe het de wereld over ging
Het middel werd meegenomen door zeelieden en door missionarissen, die op lange reizen weinig anders bij zich hadden. Het werd gebruikt tegen zeeziekte, koorts, zonnesteek en van alles daartussenin. Doordat het overal meeging, raakte de naam Haarlem verspreid tot in gebieden waar niemand ooit van de stad had gehoord. Voor een middel van een schoolmeester is dat een opmerkelijke loopbaan.
Een van de oudste bedrijven
- De onderneming achter het middel behoort tot de oudste bedrijven van Nederland.
- Het is eeuwenlang een familiebedrijf geweest.
- De productie vindt tegenwoordig niet meer in Haarlem plaats.
- De naam en het flesje zijn door de eeuwen heen vrijwel onveranderd gebleven.
Wat je ervan moet vinden
Vanuit modern medisch perspectief is Haarlemmerolie geen middel waarmee je een aandoening behandelt, en het wordt tegenwoordig vooral gezien als een traditieproduct. Dat neemt niet weg dat het een van de best gedocumenteerde voorbeelden is van hoe een stad, een handelsnetwerk en een product met elkaar verweven raakten.
De Haarlemse drogisterijtraditie
Haarlem heeft een lange traditie in drogisterijen en kruidenhandel, en in de binnenstad zitten nog panden met een geschiedenis die daaraan herinnert, met houten laden, potten en een geur die je in een moderne winkel niet krijgt. Voor wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van geneesmiddelen, is dat een deel van de stad dat je makkelijk over het hoofd ziet.
Waar je het verhaal ziet
In het Frans Hals Museum aan het Groot Heiligland is een oude apotheek te zien, met potten en gereedschap, en in de musea van de stad komt de geschiedenis van de handel en de nijverheid uitgebreid aan bod. Ook Teylers Museum, waar wetenschap uit dezelfde eeuwen wordt getoond, geeft een goed beeld van hoe men destijds naar geneeskunde en natuur keek.
Een stadsverhaal
Net als het verhaal over Damiate en het verhaal over Coster en de boekdrukkunst hoort Haarlemmerolie bij de manier waarop Haarlem over zichzelf vertelt. Het is een stad die haar eigen mythes koestert, en die mythes zijn in dit geval verpakt in een klein flesje dat je nog gewoon kunt kopen.
Andere Haarlemse producten met een verleden
Haarlemmerolie staat niet alleen. De stad kende een bloeiende nijverheid in linnenblekerijen, bierbrouwerijen, drukkerijen en later in chocolade en textiel. Veel van die bedrijven zijn verdwenen, maar hun namen leven voort in straatnamen, in gebouwen die een nieuwe bestemming kregen en in producten die nog steeds worden verkocht. Wie door de Waarderpolder of langs het Spaarne fietst, ziet de restanten van die industrie in de gevels.
Wat je ermee kunt
Als cadeautje of curiosum met een verhaal erbij werkt het goed, zeker voor iemand van buiten de stad. Het flesje is klein, het etiket is oud en het verhaal erachter vertel je in twee zinnen. Dat is meer dan de meeste souvenirs kunnen zeggen.
