Waar je ook in Haarlem staat, de toren van de Grote of Sint-Bavokerk kijkt over je schouder mee. Vanaf de duinen, vanuit de polder en vanaf het Spaarne zie je hem boven de daken uitkomen. Het is het gebouw dat de stad zijn silhouet geeft, en van binnen is het minstens zo indrukwekkend.
Een kerk van eeuwen
De kerk aan de Grote Markt is in de late middeleeuwen in fasen gebouwd en gegroeid tot de enorme kruiskerk die er nu staat. De houten toren met loden bekleding is lichter dan hij lijkt, en dat was ook nodig, want de ondergrond in deze streek kan geen zware fundering dragen. Na de Reformatie werd het gebouw protestants, en sindsdien staat het bekend als de Grote Kerk, ook al bleef de naam Bavo eraan hangen.
Het Müller-orgel
Het beroemdste object in de kerk is het hoofdorgel, gebouwd door Christian Müller tussen 1735 en 1738 in opdracht van de stad. Bij de ingebruikname was het het grootste orgel ter wereld, met duizenden pijpen en drie klavieren. De orgelkas met zijn beelden en het geluid dat erdoorheen komt, zijn de reden dat organisten uit de hele wereld naar Haarlem afreizen.
Beroemde handen aan de klavieren
Op dit orgel hebben grootheden gespeeld. Handel kwam in de achttiende eeuw langs, en de tienjarige Mozart bespeelde het in 1766 tijdens de reis die zijn familie door de Lage Landen maakte. Dat een kind uit Salzburg in Haarlem achter dit instrument zat, is een van die feiten die de stad graag vertelt, en terecht.
De Damiaatjes
Elke avond luiden twee klokken in de kruistoren, de Damiaatjes. Ze herinneren aan de rol die Haarlemse ridders volgens de overlevering speelden bij de verovering van de Egyptische stad Damiate tijdens de vijfde kruistocht. De klokken heten Piet en Hein en werden in 1732 gegoten door J.A. de Grave. Ooit gaven ze het sluiten van de stadspoorten aan. Er is allang geen muur meer om Haarlem, en toch klinken ze nog iedere avond.
Wat je binnen ziet
- Grafzerken in de vloer, honderden, met beroepen en symbolen die het oude Haarlem verraden.
- Scheepsmodellen die aan de gewelven hangen, geschonken door schippers.
- Een koorhek en koorbanken uit de tijd voor de Reformatie.
- Het grote orgel, en daarnaast enkele kleinere orgels die voor concerten worden gebruikt.
- De schilder Frans Hals ligt in deze kerk begraven.
De huisjes tegen de muur
Aan de buitenkant vallen de winkeltjes op die tegen de kerk aan zijn gebouwd. Dat is geen latere ingreep maar een middeleeuws gebruik, want de huur van die panden bracht geld op voor het onderhoud van de kerk. Het is een van de dingen die je in Haarlem beter ziet dan waar ook, en het verklaart waarom de kerk als het ware in het plein is ingebouwd.
Concerten en orgelspel
De kerk wordt gebruikt voor concerten, orgelbespelingen en evenementen. Een concert in dit gebouw is een andere ervaring dan in een zaal, alleen al door de nagalm. Wie de kerk overdag bezoekt, treft geregeld een organist aan het oefenen, en dat is misschien wel het mooiste moment om er te zijn.
De andere Bavo
Verwar deze kerk niet met de kathedrale basiliek van Sint Bavo aan de Leidsevaart, een veel jongere katholieke kerk met twee torens die je vanuit de trein ziet. Haarlem heeft er dus twee, en beide zijn een bezoek waard. De oude staat aan de Grote Markt, de nieuwe iets buiten het centrum.
De toren en de omgeving
De houten toren met zijn loden mantel is een constructie die telkens onderhoud vraagt, en er is in de loop der eeuwen veel aan gewerkt. Rondom de kerk loopt een smalle straat waar de winkeltjes tegen de muur staan en waar je in een paar minuten om het hele gebouw heen loopt. Doe dat een keer, want vanaf de achterzijde krijg je pas goed door hoe groot het schip is en hoe de kerk letterlijk in de stad is ingebouwd. Het plein voor de ingang geeft de klassieke aanblik, de achterkant het echte formaat.
