Haarlem heeft een schilder voortgebracht wiens penseelstreek na vierhonderd jaar nog steeds los en modern aanvoelt. Frans Hals werkte hier zijn hele werkzame leven, en de grootste verzameling van zijn werk hangt op loopafstand van de plek waar hij begraven ligt.
Een museum in een oudemannenhuis
Het museum zit aan het Groot Heiligland, in een zeventiende-eeuws gebouw dat oorspronkelijk een tehuis voor oude mannen was. Rond een binnenhof liggen de zalen, en dat maakt het bezoek rustig van opzet. Het gebouw is een bezienswaardigheid op zichzelf, met een stille binnentuin die je midden in de stad niet verwacht.
De schutterstukken
Het bekendst zijn de grote groepsportretten van de Haarlemse schutterijen. Schutters waren de burgerwachten van de stad, en zij lieten zich als gezelschap portretteren aan tafel, met vaandels, sjerpen en glazen. Hals maakte er meerdere, en hij deed iets wat voor die tijd ongewoon was. In plaats van een rij poserende hoofden schilderde hij een gezelschap dat beweegt, praat en lacht. Sta er even voor stil en je ziet iemand naar je kijken.
Waarom die losse toets zo opvalt
Hals schilderde met zichtbare, snelle streken. Van dichtbij lijkt een kraag een handvol witte vegen, van een paar meter afstand valt alles op zijn plek. Die manier van werken werd in de negentiende eeuw herontdekt door schilders die de directheid ervan zochten, en daardoor werd Hals opeens een held van de moderne schilderkunst. Dat is de reden dat zijn werk vandaag nog vrijwel nooit ouderwets aanvoelt.
Meer dan Hals alleen
- Werk van andere Haarlemse meesters uit de zestiende en zeventiende eeuw.
- Landschappen, stillevens en genrestukken die laten zien hoe breed de stad schilderde.
- Regentenstukken, de groepsportretten van bestuurders van gasthuizen en hofjes.
- Een gereconstrueerde apotheek en een poppenhuis, geliefd bij jonge bezoekers.
- Wisselende tentoonstellingen waarin oude en hedendaagse kunst tegenover elkaar worden gezet.
De stad als opdrachtgever
Wat dit museum meer maakt dan een verzameling schilderijen, is dat bijna alles hier is gemaakt voor deze stad. De schutters, de regenten, de gasthuizen en de hofjes waren de opdrachtgevers, en veel van die gebouwen staan er nog. Je kunt na afloop naar buiten lopen en het hofje zien waarvan je net het bestuur hebt bekeken. Dat maakt het bezoek concreet op een manier die je in een groot rijksmuseum niet krijgt.
De laatste werken
Hals werkte tot op hoge leeftijd en zijn late portretten zijn misschien wel zijn beste. De kleuren worden soberder, de toets nog losser, en de gezichten krijgen een openheid die zeldzaam is in de portretkunst. Wie alleen tijd heeft voor een paar zalen, moet daar zijn.
Praktisch
Het Groot Heiligland ligt op een paar minuten lopen van de Grote Markt, in een straat die zelf al de moeite waard is. Combineer het bezoek met Teylers Museum aan het Spaarne of met een wandeling langs de hofjes. Voor wie in Haarlem woont, is een jaarkaart of een museumkaart snel terugverdiend, want de wisselende tentoonstellingen geven telkens een reden om terug te komen.
Waar Hals ligt
Frans Hals is begraven in de Grote of Sint-Bavokerk aan de Grote Markt. Wie het museum bezoekt en daarna de kerk in loopt, doet de hele cirkel rond in nog geen kwartier. Weinig steden kunnen hun grootste schilder zo dichtbij houden.
De Grote Markt en de hallen
Aan de Grote Markt staan de Vleeshal en de Verweyhal, twee monumentale gebouwen die in de loop der jaren voor verschillende culturele doelen zijn gebruikt. De Vleeshal met zijn rijk versierde renaissancegevel is een van de mooiste panden van de stad en werd oorspronkelijk gebouwd voor de vleeshandel. Voor het museumbezoek zelf ben je aan het Groot Heiligland, maar het loont om ook langs deze gebouwen te lopen, al is het maar om te zien hoeveel Haarlem in de zeventiende eeuw over had voor een markthal.
Wanneer je gaat
Doordeweeks in de ochtend is het rustig en heb je de grote zalen bijna voor jezelf, wat bij deze schilderijen echt uitmaakt. In het weekend en tijdens tentoonstellingen is het drukker.
